Συχνές Ερωτήσεις - Ορισμοί

Γενικά

  1. Τι είναι Ιδρυματικό Αποθετήριο: «Το Ιδρυματικό (ψηφιακό) Αποθετήριο ορίζεται ως ένα σύνολο υπηρεσιών που προσφέρει το Πανεπιστήμιο στα μέλη του, με σκοπό τη διαχείριση και διάδοση σε ψηφιακή μορφή του πνευματικού έργου που παράγεται από την πανεπιστημιακή κοινότητα. Το Πανεπιστήμιο αναλαμβάνει την υποχρέωση της διαχείρισης του συγκεκριμένου υλικού, διατηρώντας το σε ψηφιακή μορφή και επιτρέποντας εν συνεχεία την πρόσβαση και διάδοσή του».
  2. Τι σημαίνει Ανοικτή Πρόσβαση; Ανοικτή πρόσβαση είναι η ελεύθερη, άμεση, διαρκής και απαλλαγμένη από τέλη και τους περισσότερους περιορισμούς πνευματικών δικαιωμάτων διαδικτυακή πρόσβαση σε ψηφιακό ακαδημαϊκό και επιστημονικό περιεχόμενο. Για περισσότερες πληροφορίες, αναφορές και χρήσιμες διασυνδέσεις συμβουλευτείτε τον επίσημο δικτυακό τόπο: http://www.openaccess.gr.
  3. Αυτο-αρχειοθέτηση: Πρόκειται για μια απλή διαδικασία, κατά την οποία ο ίδιος ο συγγραφέας καταθέτει το τεκμήριό του (π.χ. άρθρο, διατριβή, κ.ά.) στο αποθετήριο. Στην αυτο-αρχειοθέτηση, ο συγγραφέας συμπληρώνει τα απαραίτητα βιβλιογραφικά περιγραφικά μεταδεδομένα και, στη συνέχεια, επισυνάπτει στο αποθετήριο το αρχείο του τεκμηρίου σε ηλεκτρονική μορφή. Ως διαδικασία, δεν στοχεύει στην αποτροπή συνεργασιών με εκδοτικούς οίκους, αντιθέτως, ενισχύει αντίστοιχες ενέργειες δρώντας συμπληρωματικά.
  4. Οφέλη για την ερευνητική κοινότητα & το κοινωνικό σύνολο:
    • Οργανωμένη πρόσβαση στο παραγόμενο πνευματικό έργο του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων  σε ψηφιακή μορφή (συμπεριλαμβανομένων μεταδεδομένων – metadata) σύμφωνα με διεθνή πρότυπα.
    • Δυνατότητα αυτο-αρχειοθέτησης εργασιών. Τα μέλη της επιστημονικής κοινότητας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων μέσα από μια απλή διαδικτυακή διαδικασία, θα μπορούν να καταθέτουν τα τεκμήριά τους στο Αποθετήριο ως εξής: Συμπληρώνοντας πρώτα τα απαραίτητα μεταδεδομένα και ενθέτοντας κατόπιν στο αποθετήριο το πλήρες κείμενο του τεκμηρίου σε ψηφιακή μορφή με ταυτόχρονο προσδιορισμό των δικαιωμάτων διαχείρισης της πνευματικής ιδιοκτησίας του συγκεκριμένου τεκμήριου, ακολουθώντας τις πολιτικές που καθορίζονται από τις άδειες «Creative Commons».
    • Δυνατότητα χρήσης του επιστημονικού υλικού για εκπαιδευτικούς & ερευνητικούς σκοπούς.
    • Μεγαλύτερη προβολή της ερευνητικής παραγωγής τής επιστημονικής κοινότητας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων  με αύξηση των αντίστοιχων αναφορών και παραπομπών.
    • Τα επιστημονικά αποτελέσματα καθίστανται δημόσιο αγαθό για το κοινωνικό σύνολο προωθώντας παράλληλα τον διάλογο και τη συνεργασία της επιστημονικής κοινότητας με την κοινωνία.
    • Συνεισφορά στην παγκόσμια προσπάθεια για την εξασφάλιση ανοικτής πρόσβασης στην ερευνητική παραγωγή και συνεπώς στη μείωση του κόστους σε εθνικό επίπεδο των δαπανών πρόσβασης στην επιστημονική γνώση.
  5. Η ανοικτή πρόσβαση θέτει σε κίνδυνο τα αποτελέσματα μιας έρευνας; Το Αποθετήριο "ΟΛΥΜΠΙΑΣ" θα εφαρμόζει μηχανισμούς πιστοποίησης για τον έλεγχο της πρόσβασης και της διάθεσης των τεκμηρίων. Αν για κάποιο λόγο ο ερευνητής θεωρήσει πως οι εργασίες του κινδυνεύουν, θα μπορεί να θέτει περιορισμούς στην πρόσβαση.
  6. Pre – prints: Ως pre – prints συνήθως ορίζουμε την τελική μορφή που έχει ένα έγγραφο πριν περάσει από επιστημονική κρίση. Πολλοί εκδότες επιτρέπουν στους συγγραφέις να τοποθετήσουν τέτοια έγγραφα σε Ιδρυματικά Καταθετήρια.

  7. Post – print: Πρόκειται για τη δημοσιευμένη εκδοχή ενός εγγράφου που έχει περάσει τη διαδικασία της επιστημονικής κρίσης. Σα συγγραφέας, πιθανότατα, έχετε και εσείς αυτήν την τελική εκδοχή του εγγράφου στη μορφή σύνταξης / επεξεργασίας (πχ Microsoft Word) που συνήθως χρησιμοποιείτε. Πολλοί εκδότες επιτρέπουν στους συγγραφέις να τοποθετήσουν τέτοια έγγραφα σε Ιδρυματικά Καταθετήρια, ενώ κάποιοι άλλοι όχι.

  8. Publisher PDF: Ενώ σε πολλές περιπτώσεις επιτρέπεται στους συγγραφείς η υποβολή ενός post – print έργου τους σε Ιδρυματικά Καταθετήρια, ωστόσο, πολλοί εκδότες απαγορεύουν τη χρήση του εγγράφου που έχει υποστεί τη μορφοποίηση PDF, αυτή δηλαδή που χρησιμοποιεί το περιοδικό. Από την άλλη, κάποιοι εκδότες προτιμούν τη χρήση αυτής της μορφοποίησης, για έγγραφα που αποθηκεύονται σε Ιδρυματικά Καταθετήρια, γιατί αποτελεί σαφή ένδειξη της τελικής μορφής του εγγράφου και αναδεικνύει το ρόλο των εκδοτών.

  9. Personal or departmental web sites: Κάποιοι εκδότες επιτρέπουν στους συγγραφείς να δημοσιεύουν τα έγγραφά τους μόνο στις τμηματικές ή προσωπικές ιστοσελίδες τους. Με αυτόν τον τρόπο κάνουν έναν ξεκάθαρο διαχωρισμό μεταξύ αυτών των ιστοσελίδων και των Ιδρυματικών Καταθετηρίων.

Πνευματικά Δικαιώματα

  1. Τι ισχύει για την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας: Η βασική νομοθεσία για τα πνευματικά δικαιώματα βρίσκεται στο Ν. 2121/1993 και σε μεταγενέστερες τροπολογίες του, ειδικά το άρθρο 81, Ν. 3057/2002, το οποίο εναρμόνισε την ελληνική νομοθεσία σύμφωνα με την κοινοτική οδηγία 2001/29/EC “On the harmonisation of certain aspects of copyright and related rights in the information society”, καθώς και με τα άρθρα 1, 2 και 4 Ν. 3524/2007. Σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία «ως έργο νοείται κάθε πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα λόγου, τέχνης ή επιστήμης που εκφράζεται με οποιανδήποτε μορφή» (άρθρο 2&1 Ν.2121/1993). Η ελληνική νομοθεσία αποδέχεται την αρχή ότι ο δημιουργός ενός έργου είναι ο αρχικός δικαιούχος του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος επί του έργου (άρθρο 6 &1 Ν.2121/1993). Το περιουσιακό δικαίωμα επιτρέπει στο δημιουργό να εκμεταλλευθεί οικονομικά το έργο του/της. Οι εξουσίες που απαρτίζουν το περιουσιακό δικαίωμα αντιστοιχούν στους βασικούς τρόπους εκμετάλλευσης του έργου. Σύμφωνα με το νόμο, αναφέρονται ενδεικτικά οι ακόλουθες: το δικαίωμα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν την εγγραφή και την αναπαραγωγή των έργων τους, τη μετάφραση, διασκευή, προσαρμογή ή άλλες μετατροπές, τη διανομή του πρωτοτύπου ή των αντιτύπων, την εκμίσθωση και το δημόσιο δανεισμό, τη δημόσια εκτέλεση, τη ραδιοτηλεοπτική μετάδοση, την παρουσίαση στο κοινό, καθώς και την εισαγωγή αντιτύπων που παρήχθησαν στο εξωτερικό χωρίς άδεια ή εφόσον πρόκειται για εισαγωγή από χώρες εκτός της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, αν το δικαίωμα εισαγωγής στην Ελλάδα είχε συμβατικά διατηρηθεί από τον δημιουργό (άρθρο 3, Ν. 2121/1993 και τροποποίηση άρθρο 81&1 Ν. 3057/2002). Το ηθικό δικαίωμα προστατεύει τον προσωπικό δεσμό του πνευματικού δημιουργού με το έργο του και απαρτίζεται από τις εξουσίες που αναφέρονται ενδεικτικά στο άρθρο 4 Ν.2121/1993. Πρόκειται για την εξουσία της αναγνώρισης της πατρότητας, την εξουσία περιφρούρησης της ακεραιότητας του έργου, την εξουσία προσπέλασης και την εξουσία υπαναχώρησης. Ενδεικτικά ο νόμος περί προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύει πολλά και διαφορετικά είδη πρωτότυπων έργων συμπεριλαμβανομένων των μουσικών συνθέσεων, θεατρικών έργων, εικαστικών έργων, οπτικοακουστικών έργων, επιστημονικών εργασιών, ηχογραφήσεων, ταινιών, βάσεων δεδομένων, υπολογιστικών προγραμμάτων (software programs).
  2. Πως μπορεί να εξασφαλιστεί η κατοχύρωση των πνευματικών δικαιωμάτων (copyright);Η κατοχύρωση των πνευματικών δικαιωμάτων μπορεί να εξασφαλιστεί με τους εξής δύο τρόπους:
    1. Να αποφευχθεί η δημοσίευση σε εκδότες που απαιτούν αποποίηση των συγγραφικών δικαιωμάτων,
    2. Να απαιτηθεί τροποποίηση της συμφωνίας σχετικά με τα πνευματικά δικαιώματα προς όφελος του συγγραφέα.
  3. Ποια είναι τα οφέλη διατήρησης των πνευματικών δικαιωμάτων από τους συγγραφείς; Στη πλειονότητά τους οι συγγραφείς δεν γνωρίζουν ότι η παραχώρηση των πνευματικών δικαιωμάτων σε έναν εκδότη, απαιτεί στο μέλλον αίτηση άδειας για κάθε πιθανή χρήση ακόμη και για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Ως εκ τούτου, η υποβολή εργασιών σε αποθετήρια ή η μεταφόρτωση σε δικτυακούς τόπους μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα αν υπάρχει τέτοια παραχώρηση. Είναι εμφανές ότι η διατήρηση των πνευματικών δικαιωμάτων από τους συγγραφείς είναι προτιμότερη και έχει τα εξής διαρκή και μακροπρόθεσμα οφέλη:
    • Δυνατότητα χρήσης του υλικού για εκπαιδευτικούς & ερευνητικούς σκοπούς
    • Δυνατότητα δημοσίευσης (υποβολής) σε αποθετήρια και άλλα μέσα για μεγαλύτερη προβολή των εργασιών
    • Ενίσχυση της δημοσιοποίησης επιστημονικών αποτελεσμάτων και έργων που σχετίζονται με την έρευνα
    • Αύξηση των αναφορών και παραπομπών.
  4. Ποιο καθεστώς επικρατεί στην εκδοτική κοινότητα; Κατά γενικό κανόνα, κάθε συγγραφέας ως κάτοχος των πνευματικών δικαιωμάτων διατηρεί το δικαίωμα και ως εκ τούτου έχει τη δυνατότητα να υποβάλλει την εργασία του σε ένα αποθετήριο σε ποικιλία μορφών που εξαρτώνται από την πολιτική του κάθε εκδότη. Σήμερα, σημαντικός αριθμός από τους γνωστότερους και εγκυρότερους εκδοτικούς οίκους παγκοσμίως, επιτρέπουν την αυτο-αρχειοθέτηση τόσο για τις pre-print (pre-refereeing) όσο και για τις post-print (post-referred version) εργασίες. Ενδεικτικά, αναφέρονται οι εκδοτικοί οίκοι των Elsevier Science, Academic Press, American Institute of Physics, American Physical Society. Ωστόσο, στο πλαίσιο αναδιαμόρφωσης του καθεστώτος για τα πνευματικά δικαιώματα, είναι συχνό το φαινόμενο των εκδοτών που προτίθενται να προβούν στην τροποποίηση του συμβολαίου σχετικά με το copyright, ώστε η αυτο-αρχειοθέτηση γίνεται νόμιμα. Γενικά, συνιστάται στους συγγραφείς να επιδιώκουν να διατηρούν τα πνευματικά δικαιώματα ή να κατοχυρώνουν ευνοϊκότερες συμφωνίες με μέσα πίεσης και επιχειρήματα. Για εκδότες όμως που δεν επιτρέπουν την αυτο-αρχειοθέτηση και αποτρέπουν σχετικές ενέργειες δημοσίευσης προτείνεται η «λύση Harnad-Oppenheim» σύμφωνα με την οποία ο συγγραφέας κοινοποιεί τη σύνδεση με το αυτο-αρχειοθετημένο αρχείο.
  5. Ποιοι λόγοι οδηγούν στη συγκρότηση περιορισμών στην πρόσβαση στο πλήρες κείμενο; Ένας από τους σημαντικότερους λόγους σχετίζεται με τη μη κατοχύρωση των πνευματικών δικαιωμάτων από τους συγγραφείς. Επιπλέον, μπορεί να είναι απόρροια πολιτικής για ορισμένες ερευνητικές ομάδες οι οποίες επιτρέπουν την πρόσβαση σε συγκεκριμένους εγγεγραμμένους χρήστες μιας ορισμένης κοινότητας. Τέλος, υπάρχει το ενδεχόμενο η πρόσβαση να περιορίζεται από τον χρηματοδότη του έργου, σύμφωνα με το υπογεγραμμένο συμβόλαιο το οποίο μπορεί να επιβάλλει πρόστιμα και νομικές κυρώσεις.
  6. Ποιες άδειες χρήσεις ισχύουν για το περιεχόμενο Ανοικτής Πρόσβασης;

    Οι δημοφιλέστερες άδειες χρήσεις και εκμετάλλευσης που υφίστανται για το περιεχόμενο Ανοικτής Πρόσβασης είναι οι άδειες Creative Commons (έξι άδειες) που επιτρέπουν την ελεύθερη ανταλλαγή πολιτιστικών τεκμηρίων. Οι άδειες έχουν ελληνοποιηθεί και είναι διαθέσιμες στην ιστοσελίδα: http://www.openaccess.gr/openaccess/copyrights.dot. Στόχος είναι η ελεύθερη διάθεση και χρήση έργων πνευματικής ιδιοκτησίας στο Διαδίκτυο για μη εμπορικούς σκοπούς. Για περισσότερες πληροφορίες και χρήση των αδειών αυτών επισκεφθείτε τον δικτυακό τόπο Creative Commons: http://www.creativecommons.org.

  7. Σε ποιόν ανήκουν τα πνευματικά δικαιώματα; Η ελληνική νομοθεσία αποδέχεται ότι ο δημιουργός είναι ο αρχικός δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων επί του έργου του/της. Εάν δεν υπάρχει κάποια γραπτή συμφωνία μεταβίβασης πνευματικών δικαιωμάτων, τότε ο δημιουργός παραμένει ο δικαιούχος τους. Έργα συνεργασίας είναι αυτά τα οποία προκύπτουν από τη συνεργασία ανάμεσα σε δύο ή περισσότερους δημιουργούς όταν η συμβολή του κάθε ενός δε μπορεί να διαχωριστεί από αυτήν του άλλου. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να διασφαλίσετε τη συναίνεση του άλλου συγγραφέα ή των άλλων συγγραφέων προκειμένου να καταθέσετε εκ μέρους τους στο αποθετήριο Ολυμπιάς. Εάν η συμβολή κάθε δημιουργού σε ένα έργο είναι διακριτή (συλλογικά έργα και σύνθετα έργα), τότε το κάθε τμήμα του έργου προστατεύεται ξεχωριστά από το νόμο και ο κάθε δημιουργός είναι κύριος των πνευματικών δικαιωμάτων επί του δικού του έργου, εκτός και αν υπάρχει διαφορετική συμφωνία. Είναι σαφές ότι ένα έργο μπορεί να περιέχει υλικό του οποίου ο δικαιούχος της πνευματικής ιδιοκτησίας να είναι διαφορετικός από τον δημιουργό του έργου (λ.χ. ένα επιστημονικό άρθρο περιέχει φωτογραφίες που έχουν ληφθεί από τρίτους). Παρακαλούμε βεβαιωθείτε ότι έχετε τη συναίνεση του δικαιούχου των πνευματικών δικαιωμάτων για καταθέσεις τεκμηρίων που χρησιμοποιούν έργα τρίτων.

  8. Τί ισχύει για τα πνευματικά δικαιώματα επί έργων που δεν ανήκουν στα έργα του γραπτού λόγου; Παρακάτω ακολουθούν μερικές γενικές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την πνευματική ιδιοκτησία σε έργα που δεν κατατάσσονται σε αυτά του γραπτού λόγου: Όσον αφορά τις φωτογραφίες ο φωτογράφος είναι ο αρχικός δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων επί αυτών. Προσοχή όμως: για τη λήψη και διάθεση φωτογραφιών που απεικονίζουν αρχαία μνημεία της πολιτιστικής κληρονομιάς χρειάζεται ειδική άδεια από το Υπουργείο Πολιτισμού. Για οπτικοακουστικά έργα ο σκηνοθέτης θεωρείται ο αρχικός δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων. Ερμηνευτές ή εκτελεστές καλλιτέχνες, παραγωγοί φωνογραφημάτων και οπτικοακουστικών έργων, ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί και εκδότες διατηρούν συγγενικά δικαιώματα επί των έργων. Τα συγγενικά δικαιώματα προστατεύουν αυτούς που βοηθούν τους δημιουργούς να παρουσιάσουν στο κοινό τα πνευματικά τους έργα.
  9. Ποιά είναι η διαδικασία έγκρισης για τη χρήση υλικού που προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας; Εάν δεν έχετε υπογράψει σύμβαση μεταβίβασης πνευματικών δικαιωμάτων με κάποιον εκδότη, τότε σύμφωνα με τον ελληνικό νόμο είστε ο δικαιούχος των πνευματικών δικαιωμάτων επί του έργου σας. Τα τελευταία χρόνια οι εκδότες συνήθως ζητούν από τους συγγραφείς να υπογράψουν κάποιο είδος μεταβίβασης πνευματικών δικαιωμάτων, ή κάποια σχετική άδεια προτού προβούν στη δημοσίευση εργασιών. Τέτοιου είδους συμβάσεις διαφέρουν από εκδότη σε εκδότη. Προτού καταθέσετε εργασίες σας στο αποθετήριο Ολυμπιάς παρακαλούμε να ελέγξετε εάν ο εκδότης σας επιτρέπει την κατάθεση αντιγράφου της εργασίας σας σε ιδρυματικό αποθετήριο. Η κατάθεση αυτή συνήθως αναφέρεται ως αυτό-αρχειοθέτηση (self-archiving). Η τάση γενικά είναι οι εκδότες να επιτρέπουν την αυτό-αρχειοθέτηση επιστημονικών άρθρων. Εάν επιθυμείτε να καταθέσετε βιβλίο που έχετε συγγράψει παρακαλούμε ελέγξτε την εκδοτική σας σύμβαση προκειμένου να διαπιστώσετε εάν επιτρέπει την αυτό-αρχειοθέτηση του βιβλίου. Εάν δεν υπάρχει τέτοιος όρος θα πρέπει να επικοινωνήσετε με τον εκδότη σας για να ζητήσετε τη σχετική άδεια. Προκειμένου να βεβαιωθείτε ότι μία επιστημονική εργασία μπορεί να κατατεθεί στο αποθετήριο, παρακαλούμε πράξτε τα ακόλουθα:
    • Ελέγξτε τους σχετικούς κανονισμούς εκδοτών ή περιοδικών στη βάση δεδομένων SHERPA/ROMEO
    • Διεξάγετε έρευνα στην ιστοσελίδα του εκδότη σας. Οι πολιτικές για αυτό-αρχειοθέτηση συνήθως περιγράφονται στην ενότητα ‘Οδηγίες προς Συγγραφείς’ και στην εκδοτική σύμβαση που είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο
    • Πάντα τηρείτε αρχείο με αντίγραφα των εκδοτικών συμβάσεων που υπογράφετε. Όσο πιο πρόσφατα έχετε υπογράψει μία σύμβαση, τόσο πιθανότερο είναι ότι η σύμβαση θα περιλαμβάνει όρους σχετικά με την αυτό-αρχειοθέτηση.
    • Εάν βρίσκεστε στη διαδικασία δημοσίευσης ενός άρθρου σε ένα επιστημονικό περιοδικό, υπάρχει περίπτωση να διατηρήσετε το δικαίωμα της αυτό-αρχειοθέτησης. Εάν αυτό δεν αναφέρεται σαφώς στην εκδοτική σας σύμβαση επικοινωνήστε με τον εκδότη σας προκειμένου να διαπραγματευθείτε την τυποποιημένη εκδοτική σύμβαση που σας έχει προταθεί και να χρησιμοποιήσετε μία άλλη. Για βοήθεια και παραδείγματα εκδοτικών συμβάσεων συνδεθείτε με την ιστοσελίδα Copyright Toolbox (http://copyrighttoolbox.surf.nl/copyrighttoolbox/)

    Προσοχή: όταν υπάρχει εκδοτική σύμβαση για τη δημοσίευση επιστημονικών εργασιών, οι περισσότεροι εκδότες επιτρέπουν στους συγγραφείς να καταθέτουν σε αποθετήρια τις εργασίες τους στην τελική τους μορφή, δηλαδή αφού έχει ολοκληρωθεί η διαδικασία αξιολόγησης και έχουν γίνει οι απαιτούμενες αλλαγές στο κείμενο, αλλά προτού γίνει η στοιχειοθεσία και η σελιδοποίηση και δημιουργηθεί το τελικό PDF αρχείο του εκδότη.
  10. Σε ποιον ανήκουν τα πνευματικά δικαιώματα μετά την υποβολή και κατάθεση ενός τεκμηρίου στο ΟΛΥΜΠΙΑΣ; Τα πνευματικά δικαιώματα με την υποβολή και κατάθεση στο ΟΛΥΜΠΙΑΣ εξακολουθούν και ανήκουν στον συγγραφέα ή τον εκδότη, κατά περίπτωση.